De rol die vrijmetselaren in Nederland spelen bij de introductie van cremeren in plaats van begraven van overledenen, is best wel prominent. Maatschappelijk relevant zelfs!
Door vrijmetselaren wordt crematie in Nederland meer dan alleen een praktische noodzaak. Het kan gezien worden als een symbool van vooruitgang, persoonlijke vrijheid en respect voor het leven, ook na de dood...
Crematie is in Nederland lange tijd ongebruikelijk. Het is zelfs een taboe, een heilig huisje, door de religieuze en culturele tradities van de tijd waarin begraven nog de norm is. Dat komt door de katholieke en protestantse kerk die respect benadrukken voor het lichaam na de dood. Daardoor wordt crematie als onnatuurlijk en - nee, echt! - als zondig gezien.
Sterker nog, het zou zelfs de wederopstanding van overledenen om te verschijnen voor de grote witte troon op de Dag van het Laatste Oordeel, ook wel de Jongste Dag genoemd, onmogelijk maken… En wie wil daaraan schuldig zijn?
Maar… Ingegeven door de noodzaak de volksgezondheid in de 2e helft van de 19e eeuw te beschermen en bevorderen, veranderen de ideeën en opvattingen over hygiëne, dood en begraven. De steden groeien tamelijk snel en de slecht beheerde begraafplaatsen raken daardoor overvol. Dat leidt tot de nodige gezondheidsrisico’s. Crematie biedt een hygiënisch en praktisch alternatief.
Het eerste crematorium (Westerveld) in Nederland wordt in 1913 geopend in Velsen. Dit is het resultaat van jarenlang lobbyen door 'De Vereeniging tot invoering der Lijkverbranding', opgericht in 1874, die pleit voor modernisering van begrafenisrituelen. De eerste crematie vindt plaats op 1 april 1914 om 16.50 uur in Velsen plaats, maar is nog wel illegaal omdat de wet crematie nog niet toelaat. Het betreft de 95-jarige Dr. C.J. Vaillant, oud-bestuurslid van 'de Facultatieve', niet onbekend onder vrijmetselaren.
Vrijmetselarij is rond die tijd een invloedrijke beweging met sterke verlichtingsidealen voortkomend uit rede en ratio. Vrijmetselaren staan open voor nieuwe ideeën op het gebied van wetenschap, levensbeschouwing en sociale hervorming. Ze worden zelfs wel ‘kinderen van de Verlichting’ genoemd.
Vrijmetselaren zijn voorstanders van secularisatie en het bevorderen van de menselijke waardigheid, los van dogmatische religieuze overtuigingen. Crematie, zo kan gesteld worden, past bij deze houding als een rationele, hygiënische oplossing voor een maatschappelijk probleem.
Wat in deze ook meespeelt is het humanistische gedachtengoed binnen de vrijmetselarij. Dat moedigt aan tot respect voor het individu en diens vrije keuze, ook na de dood. Vrijmetselaren vinden dat mensen zélf moeten kunnen beslissen over de wijze van lijkbezorging, zonder gehouden of gebonden te zijn aan traditionele kerkelijke regels.
Niet onbelangrijk zijn in deze ook de thema’s 'reiniging' en 'wedergeboorte' in de vrijmetselarij van toen. Crematie wordt symbolisch gezien als een natuurlijk proces dat het lichaam reinigt door vuur en de as als ‘essentie’ achterlaat, wat symbolisch aansluit bij de ideeën over transitie en vernieuwing. Of, zoals de bijbel laat lezen: ‘Stof ben je en tot stof keer je terug’ (Genesis - 3:19). En: ‘Allen gaan naar dezelfde plaats; allen komen uit stof, en allen keren tot stof terug’ (Prediker - 3:20).
Veel vrijmetselaren zijn in die tijd betrokken bij verenigingen en comités die de uiteindelijke invoering van crematie in Nederland voorstaan. En ze gebruiken het netwerk van hun broederschap om bewustwording te creëren en publieke steun te verwerven voor het legaliseren van crematie en de bouw van crematoria. Dankzij de invloed van vrijmetselaren - en andere progressieve groepen - wordt crematie in Nederland langzaamaan geaccepteerd. Dat laatste leidt overigens onmiddellijk tot een - nog altijd - groeiende groep mensen die kiest voor crematie in een van de vele crematoria in Nederland, vaak ook buiten het traditionele kerkelijke kader.
Wat crematie betreft, kan de vrijmetselarij maatschappelijk relevantie claimen. Maar vandaag de dag is die relevantie ver te zoeken, iets wat veel vrijmetselaren betreuren. Graag zien zij de vrijmetselarij weer een rol van betekenis spelen in de Nederlandse samenleving. "Maar hoe is dat mogelijk als vrijmetselaren alleen maar bezig willen zijn met 'Ken Uzelve'?", is een veelzeggende opmerking, gehoord tijdens de 3e-graads Rituaaldialogen van de Orde van Vrijmetselaren!
Iets maatschappelijk relevant maken betekent namelijk dat een idee, product, dienst, verhaal of initiatief zodanig vormgegeven en gepresenteerd wordt dat het aansluit bij de behoeften, problemen, waarden of interesses van de samenleving. Het gaat erom dat het onderwerp betekenis krijgt voor een bredere groep mensen en bijdraagt aan maatschappelijke discussies, verandering of verbetering.
Maatschappelijke relevantie ontstaat door zich te verbinden met de échte zorgen en behoeften in de samenleving, door een idee of initiatief te koppelen aan actuele thema’s en door mensen actief te betrekken, te inspireren en te laten zien welke positieve veranderingen mogelijk zijn. De werktuigen daartoe zijn overigens in alle ritualen te vinden die de vrijmetselarij kent. Alleen daarmee is het mogelijk betekenis te geven aan wat mensen écht bezighoudt.
Jaartalletjes
Crematie is wettelijk toegestaan sinds 1955, pas na een wetswijziging die volgt op de eerste (illegale!) crematie in 1914. Sinds 2003 is crematie de meest gekozen vorm van lijkbezorging in Nederland. Belangrijke data en feiten, zijn:
1913: Het eerste crematorium in Nederland wordt gebouwd in Velsen.
1914: De eerste crematie vindt op 1 april 1914 om 16.50 uur plaats in het crematorium in Velsen, terwijl dit dan nog illegaal is.
1955: De wet op de lijkbezorging wordt herzien en cremeren wordt wettelijk toegestaan, zij het onder strenge voorwaarden.
1968: De verplichting van een speciaal codicil en een 2e lijkschouwing voor crematie vervallen, waardoor de praktijk vergemakkelijkt wordt.
1991: Cremeren en begraven worden wettelijk als gelijkwaardige vormen van lijkbezorging beschouwd.
2023: Ruim 68% van de Nederlanders kiest voor cremeren en er zijn meer dan 110 crematoria.
Reactie plaatsen
Reacties
De Kip en het Ei: Bij dit soort vergelijkingen is het mijns inziens altijd complex om achteraf te bepalen of een persoon dit al deed en wellicht daarom zich aangetrokken voelde tot de vrijmetselarij, of omgekeerd was mijn vrijmetselaar en is mede daardoor geïnspireerd om zich maatschappelijk te roeren, en in dit geval ook daarin succesvol te zijn. Dat dit heden ten dagen niet gebeurd betwijfel ik. Ik ken voldoende Vrijmetselaren die maatschappelijk relevante zaken opzetten of ontwikkelen, of dit uiteindelijk succesverhalen worden die we ons generaties later nog herinneren zal de tijd moeten laten blijken. Ik vermoed dat we de meeste succesverhalen vooral met retrospectie herkennen. Dus ik hoop dat de individuele Vrijmetselaar nog steeds maatschappelijk relevant is, of de Vrijmetselarij als instituut dat is, maakt mij eigenlijk niet zoveel uit. Dit zou alleen maar een effect van borstklopperij kunnen vergroten, en daar hebben we al zo veel last van op dit moment.
Het is maar net wat je onder maatschappelijke relevantie verstaat. Het introduceren van nieuwe methoden, zoals crematie als genoemd in de Blog kan zoiets zijn. Toch zie ik onze manier van samenkomen als broeders en samen het vermogen ontwikkelen om je te verhouden tot jezelf, je medemens en een hoog beginsel als minstens zo relevant. Dus wat we er zijn en wat we met elkaar doen is maatschappelijk relevant.