Taal van de emoties

Muziek is een mentale krachtpatser. In de hersenen kan het belangrijke knopjes en schakelaars omzetten. Hoe dit nu precies werkt, is sinds de vroege oudheid tot op heden nog altijd een mysterie. 
Maar dat muziek onvermoede krachten bezit, daarover zijn alle onderzoekers het wel eens.

EINDHOVEN - Iedereen kent wel een muziekstuk waardoor hij moet huilen. Of juist vrolijk wordt. Wil dit zeggen dat muziek emotie oproept? 
Of wil dit zeggen, dat aan muziek emoties toegeschreven worden? Anders gesteld, zit de emotie in de muziek of in de luisteraar?

Eerst enkele definities. 
Wat emoties betreft, ga ik kort door de bocht. 
Onder emoties versta ik namelijk die diepere menselijke gevoelens die niet specifiek maar alleen als een begrip te omschrijven zijn: blijdschap, angst, woede, verdriet, liefde.

Dan muziek, wat ik iets uitvoeriger zal doen. 
Volgens Plato is muziek 'de essentie van de regelmaat, die tot alles leidt wat goed, juist en mooi is'. 
En Pythagoras noemt muziek 'een bijdrage tot gezondheid, mits op de juiste manier toegepast'. 
Zijn filosofie is namelijk, dat 'alle goede dingen expressies zijn van de harmonie der getallen'. 
Deze mathematische benadering veronderstelt dat de bedoelde bijdrage van muziek tot gezondheid, voortkomt ‘uit de regelmatige, periodieke vibraties van muzikale tonen'.

De quotes van Plato en Pythagoras zijn evenwel interpretaties van wat muziek is. En wat muziek kan. 
Het zijn geen definities. 
Een definitie van muziek beschrijft immers alleen die eigenschappen waaraan iets moet voldoen om muziek te zijn. Laat ik het eens proberen... 
Muziek heeft te maken met geluid. 
En geluid heeft te maken met horen. 
Conclusie: geluid is dus een unieke eigenschap van muziek.

Verder... 
Geluid wordt gevormd door trillingen. 
Niet zomaar trillingen, maar een diversiteit aan luchtverplaatsingen, die liggen binnen het bereik van 16 tot 20.000 trillingen per seconde. Ook dit is een unieke eigenschap, omdat alleen de trillingen binnen dat bereik hoorbaar zijn door de mens. Geluid is dus in feite een natuurkundig fenomeen. 
Is muziek nu dus ook een natuurkundig fenomeen? 
Nee, muziek heeft te maken met hoe het geluid ervaren wordt. 
Anders gezegd, muziek is dus een ‘bepaald’ en ‘specifiek’ soort geluid.

Een bepaald soort geluid... 
Een specifieke soort trilling... 
Een toon dus. 
Nu kan ik mij er hier heel gemakkelijk vanaf maken door een oud-Frans gezegde aan te halen als definitie voor muziek. 
En dat gezegde luidt: ‘C'est le ton qui fait la musique’. Overigens, even terzijde, muziek wordt vroeger daarom ‘toonkunst’ genoemd.

Maar terug naar het oud-Franse gezegde. Dat is correct, maar behoeft enige uitleg. 
Ik heb al gesteld dat bepaalde soorten geluid specifieke trillingen zijn die tonen worden genoemd. 
En een verzameling van tonen die door 1 of meer mensen als een geheel wordt gezien, heet weer een ‘klankvoorval’ . 
En een klankvoorval nu, waarin 1 toon overheersend is en/of met andere tonen een harmonieus geheel vormt, dát is muziek.

Maar... Niet alle muziek is muziek, als u snapt wat ik bedoel. 
Of een klankvoorval ook muziek is, een harmonieus geheel, dat wordt weer bepaald door de conventies, door de sociale normen van wat de samenleving heet te zijn.

Kortom, wát is muziek dus? 
Laat ik het definiëren met de woorden van pop-legende Frank Zappa: 
”Alles kan muziek zijn, maar het wordt pas muziek als iemand wil dat het muziek is en het luisterende publiek bereid is het ook als muziek te ervaren. De meeste mensen kunnen met die abstractie niet overweg. Of willen dat gewoon niet.”  

Even een uitstapje naar taal. 
Taal bestaat uit woorden en woorden hebben elk een betekenis. 
Maar een woord heeft nog iets meer dan alleen een betekenis om dat woord te kunnen begrijpen. 
Het heeft ook nog zoiets als een connotatieve waarde. 
Wat wil dat zeggen? Welnu, los van de betekenis roept een geschreven of gesproken woord ook nog een bepaald gevoel bij iemand op. 
Met andere woorden, er is nog zoiets als de gevoelswaarde van een woord. 
Het woord ‘poep’ bijvoorbeeld, heeft voor de een primair altijd een komische gevoelswaarde, terwijl de ander er juist een afkeurende bij heeft.

Los van de betekenis van een woord, geven we ieder woord dus ook nog een persoonlijke gevoelswaarde. 
Onderzoek wijst overigens uit, dat we dat met name doen tijdens het 1e en 2e socialisatieproces in het leven. 
In de periode van 6 tot 12 jaar, en in de periode van 13 tot 18 jaar. 
In die 2 perioden trekken we op met onze opvoeders, die ons als het ware voorleven, en daarmee ook bepaalde associaties van woorden met bepaalde gevoelens doorgeven.

Is dit nu ook zo bij muziek en emoties? 
Kennen wij van vroeg af aan bepaalde gevoelens toe aan bepaalde soorten muziek? 
Bepaalt associatie de emotie?

Conform de titel van deze blog, is muziek de taal der emoties. 
Emoties zijn in werkelijkheid medisch meetbare veranderingen die in het menselijk lichaam optreden. 
Onderzoek heeft aangetoond, dat bij personen die naar muziek luisteren, deze lichamelijke veranderingen daadwerkelijk optreden. Veranderingen als een hogere of lagere bloeddruk, een hogere of lagere hartslag, sneller of langzamer ademen. Muziek veroorzaakt dus fysiologische reacties. 


Een leuk voorbeeld daarvan is een experiment van professor Lambard in 1887, waarin hij de invloed van muziek op het centrale zenuwstelsel onderzoekt door middel van - geloof het of niet - de kniereflex... De resultaten? 
Bij stilte wordt een kniereflex met een uitslag van 32 millimeter gemeten. 
Bij het luisteren naar een drumband is de uitslag van de kniereflex ineens 51 millimeter. 
En bij het luisteren naar een fanfare is de uitslag 65 millimeter.

Het Lambard-experiment is zelfs beproefd met specifieke muziekstukken! 
Bij het luisteren naar de begrafenismars van Beethoven is de uitslag van de kniereflex 105 millimeter. 
Bij het luisteren naar de Regendrop-prelude van Chopin is de uitslag van de kniereflex 68 millimeter.

Met specifieke muziekstukken heeft Lambart ook gekeken naar de hartslag van de luisterende personen. 
Ook met leuke resultaten. Bij het luisteren naar de Walküre van Wagner bijvoorbeeld neemt de hartslag van 60 toe naar 120 slagen.

Wat zegt dit nu allemaal? 
Zijn fysiologische reacties emoties... 
Nee, natuurlijk niet, het zijn de gevolgen van de emoties, die weer opgewerkt worden door muziek. 
En wat muziek is, dat weten we nu. 
Maar wat van muziek, wekt nu emoties op? 
Het recentste onderzoek toont aan dat het tempo de allerbelangrijkste factor is, gevolgd door respectievelijk het ritme en de melodie. Maar... Hóe komt het dan, dat een specifiek muziekstuk een specifieke emotie oproept?

Op dit moment gaat de meeste steun uit naar een algemene theorie, die stelt dat we emoties toeschrijven aan muziek. 
De vergelijking met de honden van Pavlov gaat hier welzeker op. 
Al op jonge leeftijd - net als zojuist over taal uitgelegd is - leren we bepaalde emotiekenmerken met muziek te associëren. En op volwassen leeftijd zijn we goed in staat om de emotie te beschrijven die door de muziek wordt uitgedrukt.

Dan is er ook nog zoiets als de 'tendency'-theorie. 
Hierin wordt het emotionerende vermogen van muziek uitsluitend verklaard vanuit haar uitdrukkingskracht. 
Deze theorie stelt heel eenvoudig dat net als sombere kleuren de neiging hebben mensen somber te stellen en vrolijke kleuren de neiging om vrolijk te stemmen, ook muzikale eigenschappen de neiging hebben om luisteraars tot tranen toe te bewegen of tot uitbundige vreugde. Zelf hecht ik aan deze theorie geen waarde. 
Ze gaat immers voorbij aan de schoonheid en ook aan de kwaliteit van muziek.

De theorie die in mijn ogen de enig juiste is, is die van de Engelsman Peter Kivy. 
Hij gaat uit van hoe emoties bij mensen in het echte leven functioneren. 
Daarbij laat hij zich dan wel leiden door zijn persoonlijke ervaring dat mensen alleen emotioneel geraakt worden door muziek die ze waarderen, mooi of goed vinden.

Zijn theorie is als volgt... 
In situaties waarin mensen emoties ervaren is normaal gesproken altijd een object van emotie aanwezig. 
Als voorbeeld: je bent boos OP iets, of bang VOOR iets. 
Dat ' iets'  is het object van de emotie. 
De aanwezigheid van het object, leidt tot de overtuiging van boosz of bang zijn. 
Dat boos of bang zijn leidt weer tot een herkenbaar gevoel. 
Anders gezegd: in situaties waarin emoties ervaren worden is er 1. een object van de emotie, 2. een overtuiging die de oorzaak van de emotie vormt, en 3. een gevoel in de persoon die de emotie ervaart.

Pas dit nu een toe op muziek, dan kan het object van de emotie niets anders zijn dan de muziek, die verzameling van muzikale eigenschappen die in de overtuiging van de luisteraar mooi of goed zijn. Of lelijk en fout. Pas ik dit toe op mijn persoon, dan is bijvoorbeeld 'Ein Deutsches Requiem' het object van mijn emotie en wordt ik DOOR treurige muziek bewogen TOT opwinding, ontzag en enthousiasme. Ik word geraakt door muzikale schoonheid, door hoe prachtig treurige muziek kan zijn. 
En deze emotionaliteit beinvloedt mijn gedrag op een positieve manier. 


En in die betekenis, is muziek de taal der emoties.