Onderste steen boven

“Al moet de onderste steen boven komen!”, dondert de schooldirecteur als 2 klasgenootjes en ik voor zijn indrukwekkende bureau staan.

We zijn bij de kladden gepakt op het laten leeglopen van een band - links, voor - van zijn DAF 55, zo'n Eindhovense Mercedes... Een witte. Niemand heeft toen iets gezegd. Alledrie een week lang nablijven heeft dat niet veranderd. Nee, nog steeds niet... 

‘De onderste steen moet boven komen’ betekent niet meer en minder dan dat de waarheid aan het licht moet komen. Hoe lang dat duurt of hoe moeilijk dat is, is eigenlijk niet belangrijk, zolang de onderste steen maar boven komt! Het roept bij mij altijd het beeld op van een fundament van een huis dat volledig wordt omgekeerd om niets verborgen te laten. Dat beeld wordt overigens ook vaak gebruikt bij onderzoeken naar misstanden, rampen of erger. Bijvoorbeeld de Toeslagen-affaire. Alles moet worden uitgezocht zodat er geen twijfel meer bestaat over wat er nu echt aan de hand is. Daarbij staat nieuwsgierigheid voorop, maar het gaat om transparantie en verantwoordelijkheid.

De uitdrukking heeft voor mij nóg een andere, nog een diepere betekenis. Een symbolische. Als ‘vrije metselaar’ maak ik gebruik van een ‘ruwe steen’ die weliswaar eerst ‘bewerkt’ moet worden tot ‘zuivere kubiek’. In de symboliek van de vrijmetselarij ben ik zèlf die ruwe steen. Dat de onderste steen boven moet komen, kan dus opgevat worden als een oproep tot ‘Ken Uzelve’. Tot zelfkennis en inzicht.

Maar méér nog zie ik het boven krijgen van de onderste steen als resultaat van het - altijd voorzichtige! - gebruik van de koevoet. Hoe moet ik dat uitleggen? Pfff… 

Als vrijmetselaar zoek ik zelfkennis en inzicht. Dat betekent dat ik met hamer en beitel niet alleen bezig ben met het 'egaliseren' van de ruwe steen tot een zuivere kubiek, maar dat ik ook zo nu en dan toch eens onder de oppervlakte moet kijken naar dat wat de oneffenheden veroorzaakt en niet direct zichtbaar is. De ‘onderste steen’ staat in die denkpiste voor de diepste lagen van mijn persoonlijke aard en karakter waar overtuigingen, angsten en verlangens onbewust aanwezig zijn. Die kennen vergroot zelfkennis en inzicht. En ze naar boven halen naar mijn 'bewust-zijn', symbolisch de koevoet gebruikend, zie ik als de onderste steen boven krijgen. 

Overigens, die schooldirecteur ben ik later nog wel eens tegen gekomen. Op een receptie. “Vertel eens”, zegt hij dan ineens, “wie heeft het nu gedaan? Wie heeft die band leeg laten lopen?”

“Alledrie!”, glimlach ik.

Hij neemt een slokje wijn en lacht dan: “Eigenlijk had ik dat vanaf het begin al kunnen weten…”